12. Heeft onze familie een wapen?

Velen die zich met onderzoek naar hun voorouders bezig houden, stellen zich op een bepaalde moment de vraag: `hebben wij een wapen?'. Deze vraag betreedt het aandachtsgebied van de heraldiek of wapenkunde, en wel dat van de familieheraldiek. Andere takken van deze wetenschap zijn de overheidsheraldiek (gemeentewapens en dergelijke) en de banistiek of vlaggenkunde.

De heraldiek is een lastig vakgebied met een eigen jargon. Daarnaast zijn er de nodige hardnekkige misverstanden over heraldiek in het algemeen. De meeste mensen denken bij voorbeeld dat er een relatie is tussen het voeren van een familiewapen en adeldom van een familie. Ten onrechte, want al kort na het ontstaan van de heraldiek in de twaalfde eeuw gebruikten ook burgerlijke families wapens als onderscheidingssymbool. Een tweede misverstand is dat de heraldiek formeel en onveranderlijk zou zijn. Ook dit is niet waar: net als vroeger is de heraldiek nog steeds levend. Wapens kunnen in de loop der tijd veranderen of door andere vervangen worden naar eigen goeddunken van de families die ze voeren. Als men geen familiewapen gevonden heeft, kan men tegenwoordig zelf één (laten) ontwerpen. Er is geen wet die dat in de praktijk beperkt.

Heraldische traditie
Net als elders kent Drenthe een lange heraldische traditie: al in de dertiende eeuw vinden we de eerste wapens. Zeer vele families zullen wapens hebben gevoerd, maar het probleem is om ze terug te vinden. In veel gevallen zal in een familie een wapen bekend zijn geweest, maar als dit niet afgebeeld werd op een zegel, een grafzerk of een glas-in-loodraam is de kans groot dat het verloren is gegaan. In het bijzonder geldt dat voor arme families die geen functie vervulden waarbij zij zegelden en geen geld hadden om een luxueuze grafzerk of een andere wapenafbeelding te vervaardigen. Welke families allemaal een wapen kenden, weten we daarom niet.

Wapens vererven in de regel in de mannelijke lijn. Dit kan per streek verschillen. In sommige gebieden werden wapens ook in de vrouwelijke lijn doorgegeven, terwijl elders wapens in de mannelijke lijn door middel van een breuk (bijvoorbeeld een toevoeging van een stuk) van generatie tot generatie gewijzigd werden. In Drenthe zien we dit nauwelijks.

Er zijn veel verschillen in het gebruik, de vormgeving en het ontstaan van de heraldiek per land en per streek. Zo komen sommige stukken in bepaalde streken meer voor dan elders. Voor Friesland en Groningen is de halve adelaar een geliefd wapenfiguur en in Drenthe vinden we vrij veel schoorsteenhalen en eikebladeren. Over dergelijke regionale verschillen is nog maar weinig literatuur. De studie naar de heraldiek staat wat dat betreft nog in de kinderschoenen.

Bronnen voor familiewapens
Zoals men bij het begin van een genealogisch onderzoek eerst nagaat, of over de familie al iets geschreven en gepubliceerd is, zo moet men ook bij een speurtocht naar een familiewapen uitzoeken of er al een wapen bekend is.
Er zijn vele verzamelwerken die familiewapens geven, soms per regio of land geordend. In de praktijk zijn vooral van belang:
  • J.B. Rietstap, Armorial général (Gouda 1883-1886), twee delen. Wel het bekendste heraldische naslagwerk, maar slechts met grote voorzichtigheid te raadplegen: Rietstap geeft namelijk niet aan waar hij de wapens vandaan heeft. Daardoor zijn foute toeschrij­vingen moeilijk te controleren en, vooral, is vaak niet vast te stellen op welke familie de wapens betrekking hebben. De (Franse) beschrijvingen zijn voor de beginnend heraldicus moeilijk te lezen. Gelukkig zijn de wapens alle afgebeeld in:
  • H. en H.V. Rolland, Illustrations to the Armorial Général (Londen 1903-1926), zes delen met tien supplementen. In `de Rietstap' vinden we de wapens alfabetisch geordend op familienaam. Omgekeerd is van de wapens bij Rietstap op grond van de beschrijving de betreffende familienaam op te zoeken in.
  • Th. de Renesse, Dictionnaire des figures héraldiques (Brussel 1894-1903) zeven delen. Dit boek wordt in de wandelgangen wel `de omgekeerde Rietstap' genoemd.
  • H. Kits Nieuwenkamp, Nederlandse familiewapens (Haarlem 1936-1939) vier delen. Dit boek bevat een aantal wapens over heel Nederland, mét de beschrijving van de betreffende families.

Speciaal voor Drenthe, Groningen en Friesland is van belang:
G.A. Brongers e.a., Noord-Nederlandse heraldiek (Hoogezand 1987)
Hierin vinden we wapens van Drentse, Groninger en Friese families, voor een deel oude, voor een deel nieuw ontworpen wapens.

Wapenregistraties zijn te vinden in het

  • Jaarboek van het Centraal Bureau voor Genealogie 26- (1972-).Sinds 1971 registreert het CBG te Den Haag op verzoek en tegen betaling familiewapens, die jaarlijks worden gepubliceerd in het Jaarboek.
  • Heraldisch tijdschrift. Periodiek van de afdeling Heraldiek van de Nederlandse Genealogische Vereniging 1- (1994). Dit tijdschrift bestaat nog maar enkele jaren en er zijn nog geen geregistreerde Drentse wapens in gepubliceerd.

Al deze publicaties zijn aanwezig in het Rijksarchief Drenthe en bij het CBG.

In gepubliceerde genealogieën wordt vaak ingegaan op het wapen van de betreffende familie. Soms vinden we hier een wapen dat door de familie zelf nog gevoerd werd of wordt, bijvoorbeeld door cachets (zegelstempels), tekeningen of andere bronnen die nog in familiebezit zijn. Met behulp van de bekende naslagwerken zijn gepubliceerde genealogieën vrij eenvoudig terug te vinden (zie hoofdstuk 1).

Literatuur
Omdat in dit hoofdstuk vooral het zoeken naar en het vinden van familiewapens behandeld wordt, verwijzen we voor de inhoudelijke kant van de Drentse heraldiek (geschiedenis, blazoenering, betekenis, gebruik) naar het artikel van C.F. Janssen, `Heraldiek', in: P. Brood (red.), Speurwerk. Hulpmiddel voor lokaal en regionaal historisch onderzoek in Drenthe (Assen 1988) 9-36.
Een uitgebreidere inleiding vindt men in J.A. de Boo, Heraldiek (Bussum 1967); J.A. de Boo, Familiewapens, oud en nieuw. Een inleiding tot de familieheraldiek ('s-Gravenhage 1982); C. Pama, Rietstaps handboek der heraldiek (Leiden 1987); C. Pama, Prisma van heraldiek & genealogie (Utrecht 1990).
Een onmisbaar naslagwerk om verdere heraldische publicaties te vinden is J.C.C.F.M. van den Borne, Bibliografie van de Nederlandse heraldiek ('s-Gravenhage 1994).

Heraldische collecties
Het verzamelen van heraldische gegevens vindt al eeuwen plaats. Vele wapenboeken en heraldische collecties zijn bewaard gebleven. Een zeer belangrijke collectie is de Collectie Muschart, die zich bij het Centraal Bureau voor Genealogie te 's-Gravenhage bevindt. Hierin zijn wapens die zijn afgebeeld op zegels, wapentekeningen, in publicaties e.d. op wapenfiguren toegankelijk gemaakt. Hierdoor is het mogelijk om een wapen van een onbekende familie te identificeren. Bij deze collectie is ook een alfabetische index op naam. Een andere grote collectie in het CBG is die van Steenkamp/Damstra, geordend op familienaam. Het CBG, het Koninklijk Nederlands Genootschap voor Geslacht- en Wapenkunde (in de wandeling De Nederlandsche Leeuw genaamd) en de Nederlandse Genealogische Vereniging beschikken eveneens over heraldische collecties en wapenboeken. De collectie van de Nederlandsche Leeuw wordt beheerd door het CBG, die van de NGV berust in het verenigingscentrum in Naarden.

Ook vroeger aangelegde genealogische collecties zijn belangrijke bronnen voor de Drentse heraldiek. Belangrijke verzamelingen zijn die van Van Rhemen (Rijksarchief in Gelderland) en, in mindere mate, Van Buchel/Booth (Rijksarchief in Utrecht) en Doys (Provinciale Bibliotheek Friesland), alle drie uit de zeventiende eeuw. Op deze collecties zijn voor een deel alfabetische indices aanwezig. We vinden hierin vrijwel uitsluitend adellijke en aanzienlijke burgerlijke geslachten.

Grafzerken en rouwborden
De grafzerken en andere `gedenkwaardigheden' die genealogische en/of heraldische informatie bieden, zijn samengebracht in J. Belonje en J. Westra van Holthe, Genealogische en heraldische gedenkwaardigheden in kerken in de provincie Drenthe (Assen 1937). Voor Groningen raadplege men A. Pathuis, Groninger gedenkwaardigheden (Assen/Amsterdam 1977). Deze boeken bevatten ook een alfabetische naamsindex. Van de meeste andere provincies zijn in de serie `Genealogische en heraldische gedenkwaardigheden' ook dergelijke overzichten verschenen, alle aanwezig in de bibliotheek van het rijksarchief.
Bij restauraties komen nog regelmatig nieuwe zerken, muurschilderingen e.d. aan het licht. Deze kunnen gepubliceerd worden in lokale en provinciale tijdschriften, restauratieverslagen e.d. Gericht zoeken is lastig, want een toegang daarop bestaat niet.

Zegels
Een belangrijke bron voor het vinden van een familiewapen wordt gevormd door zegels. Stukken waarin juridische handelingen worden vastgelegd, werden door specifieke groepen gezegeld:

  • Schulten, de lokale vertegenwoordiger van de overheid, zegelden vanaf het begin van de vijftiende eeuw tot de opheffing van hun ambt in het begin van de negentiende eeuw verkoopakten (stokleggingsbrieven), testamenten e.d.
  • Pastoors en andere geestelijken zegelden tot de Reformatie akten.
  • Edelen zegelden doorgaans akten die op henzelf betrekking hadden.
  • Enkele niet-edele families (Hidding, Schuttrup, Van Selbach) bezaten ook een officieel zegelrecht.

Na 1811 vinden we onder andere nog zegels van notarissen. Dat betekent overigens niet dat van anderen geen zegel bewaard is gebleven. Correspondentie werd bijvoorbeeld ook dikwijls gezegeld.
Het Rijksarchief Drenthe heeft alle daar bewaard gebleven zegels nog slechts ten dele ontsloten. Daardoor is het gericht zoeken naar een zegel niet eenvoudig. Net als bij grafzerken geldt overigens dat een zegel doorgaans geen aanduiding van de kleuren van een wapen geeft.

Het Rijksarchief in Groningen heeft de aanwezige collecties verhoudingsgewijs goed ontsloten. Tevens is te raadplegen

  • W.G. Doornbos, Groninger repertorium van familiewapens (Groningen 1994). Hierin zijn alle zegels en wapenafbeeldingen in het Rijksarchief en Gemeentearchief in Groningen en nog enkele instellingen in de provincie Groningen ontsloten. Vanzelfsprekend komen hier ook Drentse zegels in voor.

Voor vooral middeleeuwse Drentse zegels is nog van belang

  • J.H. de Vey Mestdagh, Liber sigillorum. De zegels in het archief van de Ridderlijke Duitsche Orde Balije van Utrecht 1200-1811 (2 delen, Utrecht 1995).

Het verzamelen van zegelafdrukken was vooral in de negentiende eeuw een wijd verbreide hobby. Dergelijke collecties zijn deels nog in particulier bezit, en dus moeilijk op te sporen, deels gedeponeerd in archieven en andere instellingen, zoals het CBG. Omdat zegelcollecties zich meestal niet strikt tot een bepaald gebied beperken, kunnen in principe overal Drentse zegels aangetroffen worden. In het Rijksarchief Drenthe bevinden zich drie collecties:

  • De collectie losse zegels van het rijksarchief (ca. 500 zegels);
  • De collectie Versfelt (ca. 180 zegels);
  • De collectie Janssen/Van Deventer van het Drents Heraldisch College (ca. 10.000 zegels). Dit is wel de grootste zegelcollectie van Noord-Nederland.

Deze belangrijke verzamelingen zijn nog geen van alle geheel ontsloten, waardoor gericht zoeken sterk bemoeilijkt wordt. De collecties bij het CBG zijn wel grotendeels ontsloten.

Overige archiefbronnen
Niet alleen in de genoemde archiefbronnen, maar op de meest onverwachte plaatsen kunnen wapens tevoorschijn komen. Vooral huis- en familiearchieven kunnen heraldica bevatten in de vorm van wapenkwartierstaten, losse tekeningen e.d. In de inventarissen zijn deze doorgaans in een apart hoofdstukje samengebracht. Ook hiervoor geldt dat de Drentse wapens niet alleen in archieven in het Rijksarchief Drenthe gevonden hoeven te worden.

Bronnen in particulier bezit
In verschillende families beschikt men nog over wapenafbeeldingen in de vorm van tekeningen, cachets, zegelringen e.d. De herkomst is vaak moeilijk vast te stellen. Niet zelden wordt een pas ontworpen of door een dubieus `heraldisch' bureau aangesmeerd misbaksel door de familie na korte tijd als `ons oude wapen' begrepen. Voorzichtigheid is hier geboden!

Hand- en huismerken
Naast familiewapens werd vroeger ook een ander symbool voor familie of persoon gebruikt: het hand- of huismerk, een vrij eenvoudig te tekenen figuurtje, dat ook gebruikt kon worden door mensen die verder niet konden schrijven. Het werd gebruikt om akten te ondertekenen, als eigendomsmerk op voorwerpen of in plaats van een wapen op een grafzerk. Soms gebruikte men een persoonlijk merk, maar heel vaak vererfde het ongewijzigd of met kleine veranderingen van vader op zoon. Bij het gebruik van een handmerk vergezelde men het dikwijls van initialen.

Er is vaak een relatie met familiewapens. Een handmerk kon afgeleid zijn van een familiewapen of andersom konden handmerken opgenomen worden in een wapen. Ook tegenwoordig gebeurt het vaak dat men een nieuw wapen ontwerpt dat gebaseerd is op een handmerk van een voorvader.

Een, natuurlijk lang niet volledige, beschrijving van bijna 2000 Drentse handmerken is te vinden in:
B. Jonker (red.), Handmerken in Drenthe (2 delen, Meppel 1986/Assen 1987).

Omdat het gebruik van handmerken veel overeenkomsten vertoont met dat van familiewapens, moeten we ze dus grotendeels op dezelfde manier opsporen. Daarnaast kunnen handmerken ook in schriftelijke stukken aangetroffen worden waar mensen akten ondertekenden (willekeuren, verkoopakten, huwelijkscontracten e.d.).

Literatuur
S.E. Pronk, `Over huismerken', Jaarboek van Centraal Bureau voor Genealogie (1981) 245-266.

Het ontwerpen van een wapen
Heeft een zoektocht naar een wapen niets opgeleverd, dan kan men overwegen een nieuw familiewapen te (laten) ontwerpen. Verschillende instanties registreren deze op verzoek. Een dergelijke registratie heeft geen officiële status, maar het zorgt wel dat aan een wapen bekendheid wordt gegeven en dat het vastligt voor de toekomstige generaties. Het is aan te raden voor het ontwerpen contact op te nemen met het Drents Heraldisch College (als het een Drentse familie betreft), het Consulentschap voor Heraldiek in de provincie Groningen of de Fryske Rie foar Heraldyk. Er zijn verschillende instanties bij wie men een nieuw of bestaand wapen kan laten registreren. Naast de genoemde provinciale colleges zijn dat het hierboven al genoemde Centraal Bureau voor Genealogie en de Nederlandse Genealogische Vereniging, afdeling Heraldiek. De kosten van registratie verschillen sterk per organisatie.