Zuidlaren was het doel van de jaarlijkse excursie van de Vrienden op zaterdag 12 juni 2010. Ruim vijfentwintig deelnemers verzamelden zich tussen tien uur en half elf in de personeelsruimte De Schakel van het psychiatrisch ziekenhuis Dennenoord. Daar vergastte Rense Schuurmans, kenner bij uitstek van de geschiedenis van de instelling, ons op een gedegen verhaal. Een verhaal over de oprichting van de Vereniging tot Christelijke Verzorging van Krankzinnigen en Zenuwlijders in Nederland die een gevreesde toenemende invloed van de overheid in de krankzinnigenzorg probeerde in te tomen door eigen instellingen te stichten, over de opening van Dennenoord in1895, over de verzuiling die meebracht dat de instelling aanvankelijk wel een gereformeerd dorp werd genoemd en over de latere ontzuiling met een meer algemeen karakter tot gevolg. Aandacht werd gegeven aan de veranderingen in de behandeling van de patiënten, waar nuttig geachte bedrust of een dagenlang verblijf in een lauwwarm bad plaats maakte voor een behandeling met psychofarmaca.

Het met anekdotes doorspekte verhaal werd op vloeiende wijze voortgezet tijdens een wandeling over het terrein, zij het dat nu de opbouw van de inrichting met werkruimten, eigen voorzieningen voor levensonderhoud en vooral de paviljoens met hun fraaie architectuur temidden van een al even fraai aangelegd park alle aandacht kregen.

Synagoge
Na de lunch werd op de grote Brink begonnen aan een wandeling door het dorp, waarbij Hans Fidder, lid van de plaatselijke historische vereniging, onze kennis van de omgeving een forse impuls gaf. Stilgestaan werd bij de synagoge, sinds een aantal jaren gerestaureerd nadat er zolang aan de oorspronkelijke bestemming niet meer tegemoet kon worden gekomen.

Een gedenksteen laat een brief zien met de ontroerende tekst ‘we zitten in de trein en gaan heel ver weg' en noemt vijftien namen van hen die niet terugkwamen.

Aan de oostzijde vermeldt een gevelsteen uit het bouwjaar 1884 naast de namen van de kerkbestuurders ook die van de toenmalige burgemeester Jhr. Mr. L.A.S.J. de Milly van Heiden Reinestein. Het is de eerste keer dat we op onze rondgang door het dorp de naam van dit bekende geslacht tegen komen. En het zal niet de laatste keer zijn. Dat wordt meteen al duidelijk als we op onze tocht stilstaan bij het familiegraf op de begraafplaats aan de Oude Coevorderweg en als we door het bos naar het Laarwoud wandelen, waar de Van Heiden Reinesteins woonden, toen ze functies als drost van de landschap Drenthe, burgemeester van Zuidlaren, kantonrechter te Assen of kamerheer van de stadhouder en koning uitoefenden.

Romaanse kerk
Het bezoek aan de kerk van Zuidlaren bood de welkome mogelijkheid even te rusten, terwijl Henk Zuidersma verhaalde over het gebouw met zijn dertiende-eeuwse Romaanse schip en het Gotische, hoogopgaande koor uit de vijftiende eeuw. Van de drie herenbanken is er één van, jawel, de familie Van Heiden. Aan hen herinnert nog de aparte ingang in de zuid-oosthoek van het koor, die alleen voor bewoners van Laarwoud bestemd was.

De harmonieuze dag waar oude contacten werden aangehaald en nieuwe ontstonden werd afgesloten met een nazit in het Veerhuis met koffie en thee.

Nogmaals Van Heiden Reinestein
Bij het verlaten van het pand viel mijn oog op een gevelsteen met daarop weer de naam van een van Heiden Reinestein. Was deze naam de hele dag eigenlijk wel uit beeld geweest? In de ochtend, op Dennenoord, was hij niet gevallen. Maar toen schoot me te binnen dat ik ooit gelezen had dat L.A.S.J. de Milly van Heiden Reinestein, dezelfde die we aantroffen bij de synagoge, in de periode voorafgaand aan de oprichting van Dennenoord, in zijn laatste jaren als burgemeester van Zuidlaren niet helemaal gelukkig was met de plannen dienaangaande, omdat veel van de te verwerven grond eigendom was van zijn bloedeigen zuster. Andere belangen gaven gelukkig de doorslag.

Maar de van Heiden Reinesteins? In Zuidlaren kun je er niet omheen.

Roel Sanders

Verkrijgbaar bij het Drents Archief:
Jan K.H.van der Meer m.m.v. Lotte C.van de Pol, De dagboeken van S.P.A. van Heiden Reinestein, kamerheer en drost 1777-1785 (Assen,2007)
ISBN 978 90 232 4330 4