Door Rozemarie Fokkema en Hannelief Schipper
Als je nieuwsgierig bent naar je (Drentse) voorouders, is het Drents Archief dé plek om op onderzoek uit te gaan. En je bent zeker niet de enige die graag in het archief snuffelt. Genealogisch onderzoek is al lange tijd erg populair. Elk jaar gaan duizenden mensen op speurtocht naar hun familiegeschiedenis via genealogische databases en in het Drents Archief zelf, maar honderd jaar geleden waren mensen ook al geïnteresseerd in hun verleden. De interesse in familiegeschiedenis is al lang een constante, maar de bezoekers en de hulpmiddelen zijn door de jaren heen veranderd. Ter ere van ons 200-jarig bestaan duiken we daarom dieper in de geschiedenis van stamboomonderzoek in het Drents Archief.
Wat is Genealogie?
Genealogie, of stamboomonderzoek, is het doen van onderzoek naar de oorsprong en geschiedenis van een familie. Het woord is afgeleid van een combinatie van de Griekse woorden 'genea' (afkomst, afstammeling) en 'logos' (kennis, wetenschap). Onderzoek naar de oorsprong van een familie is eeuwenoud, maar is door de tijd heen flink veranderd. In de oudheid en middeleeuwen werd genealogie vooral gebruikt voor politieke doeleinden. Het afleiden van adellijke en koninklijke bloedlijnen naar historisch belangrijke voorouders en/of soms goddelijke entiteiten werd veelal gebruikt om een positie te legitimeren. Genealogisch onderzoek beperkte zich vrijwel geheel tot de elite en werd niet gedaan door de gewone burger.
Voor de moderne (hobby-)genealoog is de Concilie van Trente (1545-1563) een belangrijke gebeurtenis. In deze kerkelijke vergadering besloot de Rooms-Katholieke kerk dat alle dopen, huwelijken en begrafenissen geregistreerd moesten worden. De protestante kerken volgden kort daarna met dit gegeven. Deze zogenaamde Doop-, Trouw- en Begraafregisters (DTB-registers) zijn van enorme waarde voor stamboomonderzoek vóór de invoering van de Burgerlijke Stand in 1811. In deze DTB-registers wordt namelijk chronologisch vermeld wie en wanneer er in de kerk was gedoopt, getrouwd of begraven. Het overgrote deel van de bevolking wordt in deze registers vertegenwoordigt omdat bijna iedereen wel lid van een kerkgemeenschap was.
Ook de invoering van de Burgerlijke Stand is van onschatbare waarde voor genealogisch onderzoek. De burgerlijke stand werd in Nederland ingevoerd op 1 maart 1811 door Napoleon Bonaparte. Vanaf dat moment was de overheid verantwoordelijk voor het registreren van geboorten, huwelijken en overlijdens. Ook moest iedereen een vaste achternaam aannemen. Door de invoering van de Burgerlijke Stand is het dus een stuk eenvoudiger geworden om voorouders te vinden.
Wel is het goed om rekening te houden met het feit dat vroeger genealogisch onderzoek door burgers ongebruikelijk was. Pas vanaf de 19e eeuw en vooral de 20e eeuw kwam er meer belangstelling voor stamboomonderzoek. De rijksarchieven speelden hierin een leidende rol, doordat zij de bronnen bewaarden, maar ook toegankelijk maakten voor een groot publiek.
Genealogisch onderzoek in het Drents Archief
Vóór 1903 is het moeilijk vast te stellen hoeveel genealogisch onderzoek werd gedaan in het Drents Archief. Toch zijn er een aantal aanvragen voor genealogisch onderzoek bewaard gebleven in de correspondentie van het archief. Vanaf 1862 zijn er brieven bekend waarin om advies over stamboekonderzoek wordt gevraagd. Hieronder wordt bijvoorbeeld de rijksarchivaris gevraagd voor aanvullende informatie. Hij antwoordt met een uitgebreide stamboom.
Vanaf 1903 was de rijksarchivaris verplicht een bezoekersregister bij te houden, waarin basisgegevens werden genoteerd van iedereen die het archief bezocht. Dankzij de bezoekersregisters krijgen we een duidelijk beeld wie het archief bezocht en waarom. Al in 1903 was het zoeken naar familiegeschiedenis of het doen van genealogisch onderzoek populair. Het lijkt zelfs de belangrijkste reden te zijn geweest voor een bezoek aan het archief. Dat is ook terug te zien in de bezoekersregisters die zijn opgesteld door de twintigste eeuw heen. Uit een bezoekersenquête uit 1993 blijkt dat in dat jaar maar liefst 75% van de ondervraagden naar het archief was gekomen voor familieonderzoek. Daarnaast maakte 90% van alle bezoekers gebruik van genealogie als een hulpmiddel in hun onderzoek.
Omdat bezoekers in de registers meestal ook hun adres en woonplaats moesten invullen, kan worden vastgesteld waar zij vandaan kwamen. Het waren duidelijk niet alleen mensen uit de regio: bezoekers kwamen uit heel Nederland, en zelfs van over de hele wereld. Zo kwam er op 12 mei 1958 een man uit Salt Lake City naar het Drents Archief en op 31 augustus 1962 was er een bezoeker uit Miami. Belangstelling vanuit de Verenigde Staten is niet heel ongewoon, aangezien veel Drenten vooral in de 19e en begin 20e eeuw naar de Verenigde Staten emigreerden. Daarnaast zijn er voorbeelden van bezoekers en aanvragen uit andere landen zoals Frankrijk en Duitsland.
Dat niet alleen studenten en historici onderzoek doen in het archief, blijkt ook uit de bezoekersregisters uit de periode 1976–1981. De studiezaal werd bezocht door mensen met de meest uiteenlopende beroepen. Opvallende voorbeelden zijn onder andere een burgemeester, kleuterleidster, tandarts, soldaat, boerin en nachtportier.
Sibbekunde
Tijdens de Tweede Wereldoorlog kreeg genealogisch onderzoek een duistere lading. Sibbekunde, een vorm van genealogie waarbij de gehele familieverwantschap wordt onderzocht, was al vóór de jaren veertig populair bij een breed publiek, maar werd tijdens de oorlog door nationaalsocialisten gebruikt om iemands ‘raszuiverheid’ vast te stellen.
Medewerkers van het Rijksarchief Drenthe kregen tijdens de Tweede Wereldoorlog dan ook geregeld verzoeken vanuit nationaalsocialistische hoek om afstammingsonderzoek uit te voeren. Deze verzoeken waren afkomstig van zowel particulieren als officiële instanties. In de correspondentieboeken van het Rijksarchief Drenthe uit de jaren veertig zijn bijvoorbeeld meerdere verzoeken van het SS-Ras & Sibbeambt der Nederlandsche SS te vinden. Personen die tot de SS wilden toetreden, moesten kunnen aantonen dat zij geen Joodse voorouders hadden. Ook medewerkers van het Drents Archief hadden in het najaar van 1940 moeten verklaren dat zij 'naar zijn (haar) beste weten noch hijzelf (zijzelf) noch zijn (haar) echtgenoot(e), (verloofde), nog een zijner (harer) (hunnerbeider) ouders of grootouders ooit heeft behoord tot de Joodsche geloofsgemeenschap'.
Zonder weerwoord gaven de medewerkers van het Drents Archief gehoor aan dergelijke zoekvragen. In 1941 gaf medewerker van het archief Anton Voges zelfs een cursus sibbekunde aan de Asser Weerbaarheidsafdeling. Aan de hand van zeventiende eeuwse doopboeken legde hij de basis van sibbekunde uit. Voges was overigens lid van de NSB en WA. Lees meer over Voges in deze blog: Agressief in het archief
Drentse Genealogische Vereniging
Na de Tweede Wereldoorlog bleef genealogisch onderzoek populair. Toch was de Drentse genealogie nog beperkt georganiseerd. Tot in de jaren zeventig bestond er geen genealogische vereniging in Drenthe en zelfs de landelijke Nederlandse Genealogische Vereniging had er geen afdeling. Om hierin verandering te brengen, werd in november 1972 de Drentse Genealogische Vereniging opgericht door archiefmedewerkers Paul Brood en Jan Ennik. Zij onderkenden de tekortkomingen van het genealogisch onderzoek in Drenthe en wilden een einde maken aan wat zij noemden 'de toestand van genealogisch analfabetisme' in de provincie.
In het begin had de vereniging moeite om op gang te komen. In de eerste weken waarin het initiatief werd voorgesteld, waren er niet genoeg leden om de vereniging draaiende te houden. Deze fase was echter van korte duur, want de vereniging groeide gestaag tot bijna vierhonderd leden. De vereniging verzorgde ook de uitgave van een tweemaandelijks tijdschrift, getiteld Spint Arwt’n, genoemd naar de Drentse uitdrukking dat men wel een spint (inhoudsmaat) arwt'n (erwten) nodig heeft om zijn familiebetrekkingen uit te leggen.
In 1980, ging de Drentse Genealogische Vereniging met de Historische Vereniging Drenthe samen tot de Drentse Historische Vereniging. Het tijdschrift Spint Arwt'n is overgegaan naar (Ons) Waardeel. Beide de Drentse Historische Vereniging en (Ons) Waardeel zijn nog steeds actief.
Brood was erg betrokken op het gebied van Drentse genealogie. Eind jaren 90 schreef hij in samenwerking met Redmer Alma de gids 'Drenten gezocht. Gids voor stamboomonderzoek in Drenthe'. Dit is nu nog een uitstekend startpunt voor zowel beginnende als gevorderde onderzoekers. Omdat er sinds die tijd veel is veranderd, mede door digitalisering, wordt de Genealogische Gids op onze site continu geüpdatet.
Digitalisering
De studiezaal in het archief was eerst dé plek om het verleden van voorouders uit te pluizen, maar genealogisch onderzoek vindt sinds dertig jaar steeds meer plaats op de computer. Op de website van het Drents Archief kan de familieonderzoeker allerlei informatie over zijn of haar voorouders vinden. Van geboortejaar tot echtgenoten, het is allemaal eenvoudig te vinden. Dat onderzoek mogelijk is met één druk op de knop, is het resultaat van het werk dat is verzet door veel vrijwilligers en medewerkers vanaf de jaren 90.
In 1996 begon een nieuw project bij het Drents Archief: alle geboorte-, trouw- en overlijdensakten werden in een computerprogramma doorzoekbaar gemaakt. Om het project te voltooien hielpen zestig vrijwilligers met het invoeren van de gegevens. Tussen 1996 en 2002 werden zo’n 700.000 akten gescand en doorzoekbaar gemaakt. Door middel van een computerprogramma, genaamd DrenLias, zouden deze gegevens eenvoudig doorzoekbaar worden voor bezoekers.
Met DrenLias wilde het Drents Archief een stoffig imago van zich afschudden en zich voegen naar de moderne digitale wereld. DrenLias was niet gelijk te gebruiken vanuit huis, daarom stond er in de eerste jaren een speciale computer met DrenLias in de studiezaal van het archief. Het gebruiksgemak van het computerprogramma was niet voor iedere bezoeker vanzelfsprekend. DrenLias kon bijvoorbeeld alleen bestuurd worden met een muis: sommige mensen waren gewend hun computer met toetsen te bedienen, waardoor DrenLias als een ingewikkeld programma werd ervaren. In 2003 werd een volgende grote stap ondernomen: DrenLias kwam online te staan. Hierdoor had iedereen, als je tenminste internet had, vanuit huis toegang tot gegevens van hun voorouders. In 2004 rapporteerde het Drents Archief trots dat de website maandelijks 35.000 bezoekers trok. De populariteit van digitaal familieonderzoek blijft groot, de opvolger van DrenLias, de genealogiepagina op de website van het Drents Archief is ook vandaag de dag goedbezocht.